Zapalenie opon mózgowych

W wyniku typowej infekcji górnych dróg oddechowych wirusem grypy dochodzi do namnażania się wirusa, który może pokonać barierę opon mózgowych i doprowadzić do powstania stanu zapalnego w ośrodkowym układzie nerwowym (OUN). Zapalenia w OUN dotyczą zapaleń mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych. Zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych powodowanych wirusem grypy jest bardzo rzadko spotykanym powikłaniem grypy, obecnie dostępne piśmiennictwo w pojedynczych przypadkach wspomina o tym powikłaniu, jednak nie można zapominać o jego występowaniu.

Zdecydowanie szerzej niż zapalenie opon mózgowych opisywane jest powikłanie dotyczące zapalenia lub encefalopatii mózgu powodowane przez wirus grypy. W Polsce w ostatnich latach zgłaszanych jest rocznie około 2 tys. przypadków zapalenia OUN, w tym dwukrotnie częściej z powodu wirusów.

Przyczyny zapalenia opon mózgowych

Do typowych wirusów powodujących zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych należą:

• enterowirusy (wirusy Echo i polio);
• wirusy odkleszczowego zapalenia mózgu;
• wirusy grupy Hermes (HSV, CMV) i inne.

Czym jest wirusowe zapalenie mózgu i opon mózgowo-rdzeniowych (skrót ZOMR)?

Wirusowe zapalenie ośrodkowego układu nerwowego (OUN) to proces zapalny obejmujący OMR (opony mózgowo-rdzeniowe), przestrzeń podpajęczynówkową oraz tkankę nerwową mózgu lub rdzenia kręgowego. Proces spowodowany jest replikacją wirusów w OUN. W przypadku zapalenia powodowanego przez wirusy używa się także pojęcia aseptyczne zapalenie OMR, gdyż wtedy nie można wyizolować z płynu mózgowo-rdzeniowego patogenów najczęściej odpowiedzialnych za zaplenia OMR.

Przebieg zapalenia

Wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych zwykle cechuje się łagodnym przebiegiem, a objawy neurologiczne niezależnie od typu wirusa ograniczają się do objawów zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego (bóle głowy, nudności, wymioty) i pojawienia się objawów oponowych będących reakcją neurologiczną na rozwijający się stan zapalny OUN. Ból głowy i gorączka zazwyczaj występują przed pojawieniem się objawów neurologicznych. Objawy oponowe to między innymi:

• sztywności karku (gdy osoba chora leży i próbujemy przygiąć jej głowę do klatki piersiowej, odczuwany jest ból);
• objaw Brudzińskiego - gdy u leżącego na plecach pacjenta sprawdza się objaw sztywności karku następuje odruchowe zgięcie kończyn dolnych w stawach biodrowych i kolanowych;
• objaw Kerniga - u osoby poziomo leżącej próba zgięcia kończyny w stawie kolanowym przy zgięciu tej kończyny w stawie biodrowym powoduje sztywność i opór.

Diagnostyka

O rozpoznaniu ZOMR decyduje obraz kliniczny. Zwykle oprócz objawów zajęcia opon (objawy oponowe) występują objawy choroby podstawowej. Dodatkowo należy wykonać badanie płynu mózgowo-rdzeniowego. W płynie tym stwierdza się podwyższone ciśnienie, zwiększoną liczbę komórek (pleocytoza) z przewagą limfocytów. Jednoznaczne rozpoznanie, który wirus jest odpowiedzialny za zapalenie można potwierdzić na podstawie zidentyfikowania materiału genetycznego wirusa w płynie mózgowo-rdzeniowym metodą genetyczną PCR. Wadą badań genetycznych PCR jest długi czas oczekiwania na ich wynik, podczas gdy leczenie trzeba włączyć jak najszybciej. Stąd tak ważna jest obserwacja chorego i wysunięcie podejrzenia na podstawie objawów klinicznych, w przypadku grypy obserwacja infekcji górnych dróg oddechowych oraz objawów grypy w postaci gorączki, rozbicia, bólów mięśni.

Leczenie zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych

Ustępowanie objawów i poprawa stanu klinicznego chorego świadczą o skuteczności leczenia. Zazwyczaj rutynowe, kontrolne badanie płynu mózgowo-rdzeniowego nie jest konieczne. Warto pamiętać, że niektóre zmiany w płynie mózgowo-rdzeniowym mogą ustępować po pewnym czasie.

W przypadkach objawów zwiększonego ciśnienia śródczaszkowego stosuje się leki przeciwobrzękowe i przeciwpadaczkowe.

W przypadku podejrzenia grypowego zapalenie OMR można włączyć leki przeciwgrypowe. Obecnie dostępna jest także na rynku szczepionka przeciw grypie. W dostępnych obecnie badaniach brak jest wystarczających dowodów pozwalających wyciągnąć wnioski o wpływie szczepionki na hospitalizacje, czy ilość powikłań. Warto się jednak zaszczepić, gdyż udowodnione jest, że szczepienia zmniejszają ilość zachorowań na grypę a tym samym teoretycznie szansę na powstanie powikłań grypy.

Zwykle wirusowe zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych ma łagodny przebieg i ustępuje bez pozostawiania trwałych uszkodzeń neurologicznych. Szacuje się, że śmiertelność z powodu wirusowych ZOMR jest poniżej 1%.


Bibliografia

Yoshikawa H., Yamazaki S., Watanabe T. i wsp.: Study of influenza- associated encephalities/ encephalopathy in children diring the 1997 to 2001 influenza seasons. J. Child Neurology 2001,16: 885-890
Brydak LB. Neurologiczne powikłania zakażeń wywołanych przez wirus grypy. Przegląd Epidemiologiczny 2002, 56 (supl. 1), 16-30
Lehmann-Horn F., Ludolph A. NEUROLOGIA - diagnostyka i leczenie, Urban & Partner, Wrocław 2004, ISBN 83-89581-50-7
Prusiński A. Neurologia praktyczna, Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2005, ISBN 83-200-3125-7