Pandemia a epidemia grypy

Epidemią określa się występowanie zwiększonej zapadalności na daną chorobę w istotnie większej liczbie w określonym czasie i na konkretnym terenie. Pod pojęciem endemii kryje się występowanie stałej i niezmiennej, określonej liczby nowych zachorowań na określoną chorobę na danym obszarze przez wiele lat.

Terminem pandemia określa się taką epidemię danej choroby, która w tym samym czasie obejmuje bardzo rozległe obszary: kraje, kontynenty, a nawet cały świat.
Z epidemią może mieć do czynienia każdy z nas, a sezonowy wzrost zachorowalności na grypę notuje się w różnych obszarach Polski w ciągu całego sezonu zimowego.

Największe pandemie grypy XX wieku:

•     grypa hiszpanka w 1918 roku (pochłonęła 50 mln ofiar),
•     grypa azjatycka w 1957 roku (ok. 1 mln ofiar śmiertelnych) – szczep H2N2 (patrz dalej),
•     grypa Hong Kong w 1968 roku (ok. 1 mln ofiar śmiertelnych) – szczep H3N2.

W XXI wieku już pojawiła się nowa epidemia grypy meksykańskiej w 2009 roku – szczep H1N1, która miała szansę przerodzić się ogólnoświatową pandemię.

Ryzyko wystąpienia epidemii i pandemii

Na wysoką zakaźność wirusa wpływa kilka cech: niska śmiertelność, wysoka zakaźność oraz długi okres bezobjawowego przebiegu choroby. Wszystkie te cechy umożliwiają mu tworzenie większej liczby nosicieli, krążenie w populacji, rozmnażanie się i mutowanie. Z pewnością globalizacja także ma wpływ na lepsze możliwości występowania pandemii.

Najczęściej epidemie i pandemie wywołuje wirus grypy typu A. Ma on szczególne zdolności do spontanicznych mutacji (skoków antygenowych) związanych z budową jego otoczki. Dzięki temu nawet niewielka zmiana powoduje, że przeciwciała ludzkie, wyprodukowane przeciwko temu wirusowi podczas poprzedniej infekcji, nie będą go już rozpoznawać podczas następnego zakażenia.

Wirus grypy typu A zawiera w swojej otoczce szereg białek, które ludzki organizm rozpoznaje jako obce i przeciw nim produkuje przeciwciała. Należą do nich hemaglutyniny (H), które występują w 16 podtypach, oraz neuraminidazy (N) – w 9 podtypach. Daje to możliwość stworzenia 144 kombinacji tych białek na otoczce. „Pamięć immunologiczna” człowieka po wielu latach zanika. W dodatku nie jest ona przekazywana z pokolenia na pokolenie. Sprawia to, że aby uodpornić się, najpierw trzeba zachorować. Im więcej czasu upłynie od ostatniej epidemii na danym terenie, tym mniej osób w populacji będzie nosiło w swojej krwi barierę ochronną dla danego typu wirusa i ryzyko zachorowania na niego będzie rosło. Typy najczęściej wywołujące pandemie i epidemie: H1N1, H3N2, H2N2.

W ostatnim stuleciu odkryto, że wirus grypy, poza znaną dotychczas zdolnością resortacji genetycznej, potrafi mutować między różnymi gatunkami zwierząt, „mieszając” w swoim kodzie genetycznym elementy genów wirusa, np. ptasiego czy świńskiego. Takie połączenia dodatkowo zwiększają ryzyko choroby i ciężkości jej przebiegu.

Grypa jest chorobą przenoszącą się drogą kropelkową. Często mylona jest z przeziębieniem, którego objawy, choć podobne, są mniej nasilone, przy czym występuje charakterystyczny, powolny, łagodny przebieg oraz nieżyt nosa.

• Wysoka gorączka – pojawia się nagle i szybko narasta. Często jest bardzo wysoka, nawet do 41˚C. Towarzyszy jej obfite pocenie się.
• Dreszcze – najczęściej towarzyszą wzrostowi temperatury ciała podczas rozwoju infekcji i czasem utrzymują się podczas jej przebiegu.
• Bóle mięśniowe, kostno-stawowe – popularne przy grypie, nierzadko bardzo nasilone.
• Ból głowy – pojawia się już na samym początku. Może mieć charakter migrenowy z bólem oczu, światłowstrętem. Wiąże się z wystąpieniem senności, zmęczenia, pogorszeniem funkcji intelektualnych.
• Ból gardła i suchy, napadowy kaszel – charakterystyczny dla grypy we wczesnym stadium. Kaszel mokry świadczy o przedłużonym zakażeniu.
• Brak apetytu.

Grypa jest chorobą szczególnie groźną dla dzieci i niemowląt, które nie mają jeszcze w pełni sprawnego układu odpornościowego. Mogą u nich wystąpić (poza typowymi objawami) drgawki oraz biegunka i wymioty prowadzące do bardzo groźnego odwodnienia.

Choroba charakteryzuje się także subiektywnym uczuciem wyczerpania i ogólnego rozbicia, które towarzyszy jej od samego początku i mija jako ostatnie, nawet 2 tygodnie po ustąpieniu innych objawów. 

Przebieg choroby

Grypa jest chorobą bardzo popularną, rocznie dotyka do 30% populacji. Większość chorych powraca do zdrowia w ciągu tygodnia, przez następny tydzień mijają już wszystkie objawy.

Jednak grupy szczególnie zagrożone: niemowlęta i dzieci oraz osoby starsze z chorobami układu krążenia, narażone są na cięższy przebieg i możliwość wystąpienia powikłań, dlatego często konieczna jest w tym przypadku hospitalizacja. Wśród tych osób choroba i jej konsekwencje mogą okazać się śmiertelne.

Powikłania grypy

Najczęstszym powikłaniem jest nadkażenie bakteryjne. Objawia się ono przeważnie zmianą koloru wydzieliny z nosa i odkrztuszanej plwociny z przezroczystego na zielony. Powikłania ze strony układu oddechowego są najpopularniejsze i należą do nich: zapalenie oskrzeli, zapalenie krtani, zapalenie płuc. Wśród starszych pacjentów groźna jest możliwość zaostrzenia innych chorób układu oddechowego, jak: POChP, astmy oskrzelowej czy niewydolności oddechowej.

Częstym i odległym powikłaniem jest zapalenie mięśnia sercowego. Dochodzi do niego w przypadku źle leczonej, tzw. nieprzechorowanej grypy. U osób starszych i dzieci często dochodzi do drgawek gorączkowych.

Co nam daje leczenie grypy?

Istnieją leki łagodzące objawy grypy, skracające czas trwania choroby, zmniejszające liczbę powikłań i chroniące komórki organizmu przed namnażaniem się wirusa. Nie istnieją jednak jako takie leki przeciwwirusowe (czyli zabijające wirusy, które zakaziły już komórki ludzkiego organizmu). Ponieważ wirusy rozmnażają się w komórkach gospodarza, nie wynaleziono jeszcze leku, który zabijałby jedynie sam patogen, nie niszcząc komórek chorego.

Dostępne leki: inhibitory neuraminidazy (oseltamiwir i zanamiwir), inhibitory M2 (amantadyna i rimantadyna).

Najlepszy efekt uzyskuje się w początkowym stadium choroby, kiedy wirus nie zdążył się jeszcze wystarczająco namnożyć, czyli w ciągu pierwszych dwóch dób od wystąpienia objawów.

Profilaktyka grypy

Ponieważ nie ma leków przeciwwirusowych, najskuteczniejszą metodą walki z grypą jest jej zapobieganie. Profilaktyczne szczepienia ochronne przeciw grypie przeprowadzane są sezonowo i są powszechnie dostępne. Ich skuteczność oceniana jest od 70 nawet do 95%. Szczepionki przygotowywane każdego roku od nowa na inne szczepy próbują upodobnić się do samego patogenu, który każdego sezonu mutuje i ponownie zaraża.

Bibliografia

Brydak LB. Grypa, pandemia grypy mit czy realne zagrożenie? Rytm, Warszawa 2008, 1-492
Brydak L.B. Grypa i jej profilaktyka. Springer PWN, Warszawa 1998, ISBN 8391659496
Brydak LB. Grypa w aspekcie globalnym. Polski Merkuriusz Lekarski 2003, 14 (84), 535-40
Tylżanowska-Kisiel J. Przeziębienie i grypa, Helion, Gliwice 2007, ISBN 978-83-246-0977-2